Me nënën mbi supe ( monografi )

GAZI   BUXHELI 

                                 ME NENEN  MBI  SUPE                    

( NE  BRENDESITE E NJE JETESHKRIMI )                                                                   MONOGRAFI 

  “…guximi dhe sakrifica janë                                                            

vetëm fillesat e suksesit…”                                                                           E.Heminguei                             

 Person  dhe personazh                      

(  Në vend të parathënies )     

Dokumentat ,  vëzhgimet , shënimet e mbajtura për bërjen e jetëshkrimit të dikujt mbeten të mangëta pa takimin dhe njohjen me të nga afër. Mënyra e të shkruarit pa një njohje të tillë  ngjan thjesht si prezantim i personit , ç’ka të thanë  mendimin e të lidh duartë . Mënyra e dytë , pra edhe njohja e tij nga afër , është porta e hyrjes në botën e tij të brendshme , për të kuptuar motivin e të gjitha bëmave. Kjo mënyrë shkrimi e kthen personin në personazh ç’ka përbën  një kalim cilësor që i jep  të drejtën , por edhe detyrimin  autorit ,  për   të hyrë në trillime e mbishtresa letrare, me qëllimin  e paraqitjes  së të vërtetave  , fakteve  , apo ndodhive nëpërmjet  ndikimit emocional mbi lexuesin  .  Synimi është i thjeshtë : dhënia , sa më dukshëm  e vlerave të personit ,  për të përcjellë jo vetëm bindshëm , por  edhe emocinalisht , modelin dhe mesazhin e tij për të tjerët .   E bëra këtë hyrje paksa të zgjatur, pasi në të tilla kushte jam ndodhur edhe vet . Mungesa e njohjes sime me Bardhën , personazhi qëndror i këti libri , kanë qënë arsyeja e hezitimit tim të gjatë për të bërë diçka  . Edhe pse dija shumë për jetën e tij të pazakontë , nuk dija  gati asgjë  për  më të rëndësismen , më thelbësoren : brendinë e tij  . Nuk isha i sigurt në pastërtinë e motivet që atë e kishin shtyrë , apo e shtynin , në bërjen e gjërave . Ishte kjo në pengesë kapëcimi i së cilës nk ishte i lehtë dhe kurrësesi nuk mund të arrihej me vëzhgime nga larg .Njohja me të , m’i sqaroi gjërat ç’ka  bëri të mundur që faktet , ndodhitë, shënimet e gjithçka që kisha mbledhur  , të merrnin mjaftushëm kuptimësinë dhe sigurinë për hedhjen e tyre në letër.      Për të qënë i sinqertë me lexuesin e mundshëm ndjej nevojën e edhe të një shtese  të vogël : gjatë tërë kohës së bërjes , por në veçanti pas përfundimit  të këtij libri , dyshimet për teprime në dhënien e vleravë të personazhit kryesor më kanë brejtur vazhdimisht  : kudo intuitiv , këmbëngulës dhe fitues ! Eshtë i kuptueshëm edhe qortimi që mund të lindë në këtë rast : vështirë se në jetë një njeri mund të jetë vetëm i tillë ! Gjithësesi guxova  dhe guxoj  të them se të tillë njerëz ka patur dhe ka . Vërtetimin  , justifikimin dhe qetësimin e vetevets për këtë pohim e  gjej vetëm tek përzgjedhja e fakteve domethënëse nga jeta e Bardhës  dhe e familjes së tij  me të cilat , kur lexuesi  do të njihet  , do të njëmëdësohet me pretendimin tim .  Kuptimësia  e jetës së njeriut gjëndet vetëm në faktet domethënëse , ndërsa  episodet  pa vlerë , që si tek të gjithë njerëzit edhe tek Bardha nuk mungojnë , janë kalimtarë , janë vetëm ndodhi që, më së shumti, përbëjnë një kuriozitet , por jo thelb  . Gjithësesi nuk ngul këmbë tek absolutizim i asaj ç’ka thashë më lart   , por ngul këmbë tek faktet e jetës së këtij njeriu , dhe më tej edhe të  familjes së tij , të cilat edhe pse jepen të ngarkuara me “ pavërtëtsira “  të lloit letrar mbeten të tilla .                                            

1                                    

Përlotja e burrit    

Një ndodhi e veçantë i dha shtysën fundore një mendimi të kahershëm për të shkruar diçka për familjen Bardha e në veçanti për Ekrem Bardhën .Them ishte shtysë përfundimtare pasi ajo më largoi mëdyshjet për ta bërë apo jo shkrimin . Mëdyshjet vinin nga se njihja mirë kronologjinë e jetës  së tij , por brendësinë e saj jo . Gjithçka sillej rreth një pasigurie e paqartësie  : bëmat e tij ishin produkt i një mllefi dhe egoizmi inatçor , ardhur nga një jetë e vështirë persekutimi , apo i një ambicjeje njerëzore , për të përballur jetën me çdo çmim , qoftë  edhe me trazime  shpirtërore  , pa shkelur vlerat thelbësore të tij  .     Ndodhia u pa në Klivlend të shtetit Ohajo , në  SHBA . Gjatë një ceremonie , në të cilën Bardha  prezantoi  librin  e tij autobiografik “ Larg e pranë Shqipërisë “ , pati një moment që s’mund të kalohej pa u vënë re , pa u ndjerë e pa u sqaruar me një koment mbase edhe pak të zgjatur . Teksa po tregonte për jetën dhe  familjen e tij,  Bardha u përlot , pati një ngërç në të folur , dhe u pa qartë se kërkontë ndjesë për përlotjen  , por edhe ndihmë për të dalë nga gjendja . Salla duartrokiti gjatë , çka solli  qetësimin e tij dhe vazhdimin e bisedës së ndërprerë . Përse u përlot , dhe përse e pati atë ngërç ? Askush se pyeti dhe as vetë nuk tha gjë , apo mbase edhe s’dinte ç’të thoshe .  Një gjë u kuptua nga të gjithë : biseda e lëndoi diku në skutinat e fshehta të  shpirtit , atje ku ndoshta ruante ca plagë të rënda të cilat japin një lloj dhëmbje të veçantë , që shkarkohet vetëm me përlotje .  “…do të bëj të përlotesh dhe jo të qash ! …“  , i hakërrohej , sipas mitologjisë , Hyppolita , mbretëreshë e amazonave , Tezeut , mbretit të Athinës , gjatë një përplasje mes tyre . E kjo do të thoshte  se ajo donte ta godiste Tezeun  atje ku edhe mund ta mposhtëte , atje ku i dhëmbte më shumë . Përlotja , ardhur nga pësime të rënda shpirtërore  , është më e rëndë se qarja . Ajo haset  më  shumë tek burrat me plagë e ngacmime të rënda jete , të cilat i fshinë vetëm fundi i saj …      Përlotje e Bardhës ishte dhe shënja se të tilla ngacmime Ai  dhe familja  tij i kishin patur të shumta , prandaj , së paku në atë takim , ato duheshin ndarë së bashku me dëgjuesit në sallë . Dhe vërtetë ashtu ndodhi : duartrokitjet , fisnikërisht , ishin bashkëndarje e dhimbjes . Pas atij momenti , Bardha u pa i ndryshëm : hyri në atmosferën e gëzuar të sallës , mes këngëve dhe valleve . Ishte një kalim emocional i shpejtë nga një gjëndje gati depresive në një pamje emocionale . Ishte një kalim që kërkonte edhe shpjegimin e tij dhe që s’mund të kalohej thesht si diçka  e ndodhur dhe aq . Të dy momentet si përlotja ashtu dhe gëzimi , gati i beftë , flisnin për një përplasje shpirtërore , për një ngulmim të  atij njeriu për të mos u mposhtur nga pësimet e jetës . Por kishte edhe diçka të veçantë në atë përplasje : ajo  ndodhte tek një njeri  që tanimë gjendej larg  rinisë së  dikurshme , që pranon moshën , por jo pleqërinë ,  që kërkon përballjen . Së paku mua në ato momente mu  kujtua drama  “ Who’s afraid from Wirginia Woolf ? “  ( Kush trëmbet nga Virxhinia Volf ? ) , shkruar në vitet ‘950 , nga amerikani Edwarg Albae .  Në dramë  thuhet se mosha e larguar nga rinia e saj mbart rrezikun e ikjes graduale të gjërave  më thelbësore të njeriut  , i cili hyn pastaj në rrejtin e hiçit e të kotësirave , ndoshta edhe të gënjeshtrave bashkëkohore . Kapërcimi i kësaj pasoje nuk  bëhet me nështrimin mjeran , as  me arrogancën e mospërfilljes , por   me angazhimin përballës, deri në nivelin e sfidës . Nga  këto mundësi , pas atyre që dija për Bardhën dhe, pas asaj ndodhie , kuptova se ky njeri është pjesë  e përballjes deri në sfidë .      Para  këtyre njerëzve  vihesh në detyrimin për të thënë diçka , jo aq për lajkën se sa për njohjen e përvojës njerëzore dhe mesazhit  , apo mesazheve , që ata përcjellin  . Ishte kjo arsyeja e shtysës së lart përmendur  , që më futi në bërjen e kësaj monografie e cila nuk është një kronologji jete , por një përpjekje për t’u futur në brëndësitë e saj  . E tëra kjo mund të arrihej vetëm me përzgjedhje faktesh , ndodhishë e thëniesh , ndaj të cilave nuk mund të mbetesha jashtë komentit , mbresës , apo ndjesisë .                                                            2           

Përpjekje për mashtrim , apo mundësi e humbur ?     

Telefonata e asaj pasditeje në familjen Bardha , ishte fjalë pak :   - Du me u taku me kreun e shtëpisë suj, zotnin Ekrem Bardha . Pyetjes së Ekremit se përse ishte fjala , telefonuesi , me një gegërishte të thellë iu përgjigj prerazi :     - Ashtë çashtje që nuk mundet me u bisedue në telefon !    Ai që erdhi në takimin  e lënë ishte një burrë fjalë avasht , i vëmëndshëm , tepër i prerë në mendim . Me vështrim sysh të fiksuarv tek Ekremi  , që nuk kuptohej  në se kjo ishte natyrë e tij nëpër biseda , apo shtyrje për t’i dhën të kuptonte, se  atij nuk i interesonte asgjë  tjetër përeç asaj për të cilën kish ardh , hyri në bisedë :     - Kam ardhë me u llafos për lirimin e vëllait tuj , Samisë  nga burgu , foli në mënyrë të beftë .     Nga pafundësitë e mundëshme të hapjes së bisedës midis tyre , në përgjithësi ato nuk fillojnë kurrë me thelbin e saj , por me biseda njohëse e miqësimi , kjo mënyrë fillimi nga i porsaardhuri , ishte më e papritura dhe më e pamenduara për Ekremin . Ishte  një lloj i veçantë  hapjeje që solli  dyshimin e dinakërisë : mos kjo synonte çoroditjen e tij , ashtu siç ndodh zakonisht me goditjet e befta e të fuqishme ? Gjithmonë befasia këtë synon , çoroditjen e kundërshtarit , për ta pasur pastaj të lehtë nështrimin  e tij …Pas një hezitimi të shkurtër, Ekremi iu largua kësaj mënyrë  fillimi :    - Kush jeni , ju , unë as nuk ju njoh fare ?! Nga pyetja i porsaardhuri kuptoi se biseda duhej bërë ndryshe , ashtu si e donte zakoni  ,  dhe për më tepër kuptoi se bashkbiseduesi vështirë se e linte veten në amullinë e befasisë .   - Ma falni , zotni krem , që hyna drejtë në atë që du me bisedu me ju e  atë që ashtë dasht  me u bisedu ma vonë e vuna në kre të bisedës , por asht meraku që e ban nganjiherë edhe burrin me ken i nxitum .  - I falur qofsh!  - Quhem Faik Kadria , jam prej Gostivari , mik i kahershëm i vëllait tuj , Samisë . Tash sa vite jetoj e punoj në Kanada …Ndërsa Kadria vazhdonte të zgjatej në hollësira për vete dhe  familjen e tij , Ekremi , nën ngacmimin e çështjes së Samiut , rreth të cilit me sa dukej do të sillej edhe biseda , filloi të ndjehej i paduruar , duke u bërë tani ai shtytës i bisedës drejt thelbit të saj :   - Sikur thatë diçka për lirimin e Samiut nga burgu ?   - Po, biles për kët’ kam ba edhe udhë .   - Dhe si mendoni se mund ta lironi nga burgu vëllain tim ? Përgjgjia nuk erdhi e menjëhershme , bile më tepër se përgjigje ajo u shtrua nga Faik Kadria si një bisedë , si një kërkesë për bashkëzgjidhje të problemit :   - Le ta bisedojmë së bashku zotni Ekrem , unë prandaj edhe kam ba udhë prej Kanadajet e deri këtu .   - Të falemindrerit për këtë intersim zoti Faik , por unë s’mund të jap asnjë mendim , edhe pse jam una ai që së pari duhet të jap ndonjë të tillë . Më duket tepër e vështirë , nuk dua të thëm e pamundur  kjo që doni , apo keni ndërmend ta bëni .  Në Shqipëri diktatura është tepër e rëndë , dhe sigurimi i shtetit tëpër i fuqishëm .   - Ndoshta të dyja , edhe diktatura edhe sigurimi , janë bash nji ashtu siç po thoni , a mbase edhe ma të fuqishme nga sa po mendoni ju zotni Ekrem , por edhe fuqitë edhe të fuqishmit i kanë do brishtësi të tyne të veçanta , që sjellin edhe fundin e tyne . Vetëm Perëndia , që i kjofshim falë , është  e plotfuqishme dhe e pathyshme .  - Unë po ja u përsëris , zoti Faik , se kjo nuk është e lehtë , bile është  e rrezikshme , apo shumë e rrezikshme , dhe kur them kështu kam parasysh së pari vëllain tim , Samiun , të cilin mund ta dëmtoj shumë një gjë e tillë ..   - Ta kuptoj merakun dhe asht nji ashtu si po thoni , pra një punë e pamendume mirë mund ta dëmtoj e ta rrezikoj akoma ma shumë Saminë ,  por gjithnjë e ka një shteg shpëtimi , pra du me thanë , e ka dhe një mundësi me i shpëtu edhe këtij rreziku që po thoni zotni Ekrem . Për këtë duhet me gjetë dobësinë e tyne , me gjetë , siç i thonë tash , atë Thambrën e Akilit …Asgja , sado e fuqisme me kenë nuk asht pa një thambër të tillë . Tinëzarja jetë i ka qitë do gjana me e mposht edhe ma të fuqishmin , dhe ma falni shprehjen , se për mue je mjaft i respektum , zotni Ekrem , ato jane leku dhe femnat … Pas shtangies fillestare nga drejtimi i papritur , e për më tepër i turpshëm e i papranushëm që Kadria po i jepte  bisedës , Ekremi u bë gati t’i thoshte  dil jasht nga shtëpia , apo akoma më shumë shporru që këtu ! Por aty për aty i erdhi edhe mendimi i kundërt : po sikur ky njeri  të ketë të drejtë , të ketë vërtetë mundësinë e lirimit të Samiut nga burgu ? Në jetë më pak kish parë e më shumë kish dëgjuar për magjinë e fuqinë e lekut , kish dëgjuar edhe për djallëzinë femërore . Të dyja  janë  realitet ndaj të cilave  jeta mund të të vërë në vështirësinë e zgjedhjes : t’i pranosh apo jo ? Fanatizmi moral të thot jo , pragmatizmi , për zgjidhjen e situatës së vështirë , të thotë po ! Kapërcimi arrihet me një arsyetim e veprim të thjesht : pajtimi  i përkohshëm , e krejt formal , me atë që  ngjason  e papranueshme mund të funksionoj . Normalisht morali, ndershmëria dhe pastërtia shpirtërore janë të pashkelshme , por kur ato ballafaqohen me imoralitetin dhe nevojën ekstreme të vetqënies , merr fuqi veprimi pragmatist i largimit të përkohshëm nga ato. Tek e fundit a nuk ishte burgosja e Samiut një amoralitet që nuk meritonte korektësi ? Këtë arsyetim të vështirë me vetveten , tek i cili Ekremi gjënte edhe justifikimin e veprimit të mëtejshëm , e mbylli me pyetjen drejtuar Kadrisë :   - Atëhere cila është rrugzgjidhja e menduar nga ju ?   - Mbase nga ajo ç’ka  fola për brishtësinë dhe dobësitë e të fuqishmëve del dhe rruga e zgjidhjes .   - Të duhen lekë , zoti Kadri ?   -  Natyrisht ! Bila ashtë rruga ma e sigurtë se me femnat  të cilat , edhe po të dum na , s’kena ku me igjetë , pra dhe s’kena mundësi me e arritë qëllimin .   - Dhe sa kërkoni për këtë ?   - Duhen 250000 dollarë .   - Do të marrish dyfishin , në se Samiu do të më vijë në shtëpi !   - Na qoftë e hairit dhe e mbarë ! Për  rreth dy muj Saminë e ke nji këtu , në shtëpi , ju përgjigj Faiku duke i shtirë dorën për të rrokur dorën e Ekremit .   - Vetëm me një kusht , ju përgjigj Ekremi duke i zgjatur gjithashtu dorën : lekët do ti marrësh në dorë , me dyfishin e asaj që po kërkon , vetëm ditën që Samiu do të më vijë në shtëpi ….Dora e shtrirë e Kadrisë , për një farë kohe,  mbeti ahtu si e shtrirë . Pasoj  nje heshtje të shkurtër  gjatë të cilës , me sa dukej  Kadria , kërkonte të gjënte përgjigjen e duhur ndaj kushtit të papritur që Ekremi i vuri  :    - Duhet me dijtë , z. Ekrem  , se këto lloj punësh bahen vetëm me pare në dorë . Në se edhe unë do ti vijsha liruesit të vëllait tuj nji kësi kushtesh , që po më vini ju mu , ai kurrësesi s’kish me pranue e nji kështu vëllai juj , dhe këtu fjalës i dha një zë keqardhje , nuk ka me u lirue .    - Ju kuptoj zoti Faik , por kjo punë kërkon siguri të dyanshme e të jem i sinqertë , dhe më falni në se ju lëndoj ndopak , me këtë mënyrë që më prpozoni sigurinë nuk e kam .  Rruga e dhënë nga unë ka sigurinë , besushmërinë  dhe përgjegjësinë e faktit , pra të pranisë së Samiut , që është një fakt të cilit jo unë vëllai i tij , por edhe kushdo tjetër nuk do të mund t’i dredhonte …    - Dyshimi juj , zotni Ekrem , asht normal , por edhe rruga eme ka logjikën e vet , prandaj zgjidhjen e shoh vetëm tek propozimi em . Besueshmërinë  për ç’ka ju propozoj  ju do ta gjeni të barabartë me atë të ligjit , tek ndërshmënia dhe burrnia eme e  për ma tepër  tek të qënit mik i Samisë .      Biseda që vazhdoi gjatë e  përfundoi me pasigurinë e Ekremit dhe mos pranimin reciproke . U ndanë ashtu siç ishin edhe para bisedës , të panjohur , me një hije të dyshuese tek Ekremi e përforcuar nga ajo që dëgjoi të thoshte faik Kadria , teksa po kalonte pragun e shtëpisë : tash po e shoh se nuk po e kuptoni gabimin që po bani , por dhëtë Zoti që pendesën  mos me e pas  kaq të randë, sa dhe gabimin !      Pas kësaj ndodhie enigma brerëse hyri në tërë familje Bardha : ishte kjo një mundësi e humbur për lirimin e Samiut nga burgu , apo një përpjekje e paarrirë për mashtrim , nga ana e një mashtruesi ? Këtë do ta zbulonin disa ngjarje të mëvonshme , në të cilat edhe pse emri i faik Kadrisë nuk do të përmendej asnjëhrerë , hija e tij do të sillej në për biseda .                                                 

 3          

Një Babiloni ku gjuhët e ndryshme vini nga emrat  mbi  gurëve të varreve      

 Dëshira për të vdekur e varrosur atje ku ke lindur nuk është e përgjithëshme , ashtu  siç mund të mendohet . E pakuptimtë kjo  është për moskokëçarësit  ( punë e madhe se ku vdesim e ku do të varrosemi!  ) , e domosdoshme ajo është për nostalgjikët dhe të vetbesuarit e vazhdimësisë së  jetës edhe pas saj  . Logjikimi i tyre  është i thjesht : të jemi pranë njerëzve tanë edhe në jetën e përtejme ¡ Atyre vendvarrimi i largët u sjell mankthin mundues : o Zot , ç’gjynah kam bërë ¿!  Ndodhi kjo edhe për rrënjën e familjes Bardha , Nukon . Atë e dërguan të vdiste në një vend të largët , për t’u varrosur në një varrezë, që kohë të më vonshme do të emërtohej : “ Varrezë e çuditshme “  .

     C’kish ngjarë , në të vërtetë?

     Në kujtesën e njerëzve , në tekstet e shkruara , e më të fiksuara ne gjeografinë e vendit , disa fshatra dhe zona humbëtirë të Shqipërise , në kohën e diktaturës , moren trajtën e pikave të zeza e të frikshme . Këto ishin vendinternimet e kundërshtarëve politikë të diktaturës ,  të cilët  për analogjinë e izolimit dhe të trajtimit , më tepër se të tillë , ngjanin me vendgrumbullime leprozësh që për nga shkalla e rrezikshmërisë , quheshin të veçanta , e si të tilla mbartnin mbi vete damkën e shëmtuar të infeksionit leprozik-politik , si një gjymtim  lemeritës  ,  një përdhunim hakmarrës fizik e psiqik , tërësisht i bërë në pakuptimësi dhe për më tepër përjetësisht i pashqitshëm .   Të ardhurit , apo me saktë të detyruarit e ardhjes  në këto vende internimi , patën fatin  në dy drejtime : të mbijetesës apo të vdekjes së tyre . Ata që mbijetuan kohë të më vonshme , pas rrezimit të diktaturës ,    u larguan nga ato vende duke mbartur me vete  deformimin   fizik  e në veçanti përçartjen  psikologjike , kurse ata që fundin e jetës e paten atje  hynë në  fqinjësi të përjetshme varri  me vendasit e vdekur të atij vendinternimi . Kjo solli pastaj atë që këto fshatra kurrë se kishin menduar : varrezat e fshatit të tyre u pështjelluan me varre dhe emra të vdekurish nga krahina  të ndryshme të Shqipërisë . Të moshuarit  e atyre zonave , apo fshatrave ,  të tregojnë sot e kësaje dite me gisht varret  e tyre  :  Ky  është varri i njërit nga Tirana , ky nga Shkodra , Fieri , Vlora ..  E gjithë kjo përzjerje të vdekurish mori formën e njëlloj Babilonie , ku gjuhët e ndryshme vinin nga emrat e ndryshëm mbi gurët e varreve . Këto lloj varrezash mbetën krijesa më e çuditëshme e diktaturës ,  përjetësisht e mbetur në kujtesën e njerëzve si  kohë e një gjëme,  ku s’mund të kuptohet në se pakuptmësia  solli  marrëzinë , marrëzia pakuptimësinë  , a po të dyja ishin te  njëhershme , pjella të njëratjetrës .                                                      &     

Midis këtyre varreve , ne një varrezë fshati diku ne Myzeqe , gjëndet edhe varri i Nukos , siç e thërrisnin familjarët  gjyshen nga nëna të Ekrem Bardhës . Dërgimi  i saj në një kamp internimi , në Myzeqenë e Lushnjës , kishte ndodhur disa vite më parë . E përcjellë nga vështrimet habitëse  të fshatarëve të saj , ata s’mund të kuptonin se çfarë rreziku mund t’i vinte qeverisë nga një plake në fundjetën e sajë , atë   bashkë me nuset e djemve , e kishin ngarkuar në një kamion karakatinë dhe  pas disa orësh udhëtimi  e kishin shkarkuar në atë kamp internimi .Nga mënyra poshtërues  e dërgimit  të internuarve për në kampet e përqëndrimit ato internime ,   në shurdhnajën mërmëritëse e të nënzëhme të popullit ,  quheshin atëhere  edhe  “ Ngarkim -shkarkim i të internuareve “ , shprehje të cilën , disa kohë të më vonëshme , do ta përdorte në një shkrim të tije edhe shkrimtari Bilal Xhaferi , gjithashtu vuajtës i këtyre gjymtimeve  . Vështirë të gjësh përcaktim me të figurshëm dhe më të fuqishëm se  dyfjalshi  “ Ngarkim -shkarkim” , për të treguar të vërtetën e hidhur  se mënyra me skajore e poshtërimit të njeriut në diktaturë ishte trajtimi i tij në formën e një malli të çvleftësuar .     Disa ditë para se të merrnin fund pafundësitë e vuajtjeve të Nukos  , dhe ato përfundojnë atë ditë kur  përfundon edhe jeta , pra disa ditë para se ajo te ndrronte jetë , në shtëpizën  e saj në internim erdhi per ta pare vajza e saj Bulja . Siç ndodh në takime të tilla ,  ku permalljen e fundos dhimbja ,  bisedat mes tyre ishin të pakta , e shumtë ishte dhimbja e mallit :  - Më vranë familjen , moj Bule .  - Duhet të mbahemi ,  Nënë .  - Me ndanë djemtë nga nuset..  - Me shpresë Nënë , kushedi si venë punët , mbase edhe për ne do ketë ditë të mirë …  - Kur ndahen djemtë nga nuset thahet gjiri e thahen  djepet , moj vajzë  , e kur thahet djepi s’ka më as familje e as shtëpi …  - Edhe shtëpi edhe fëmijë , shyqyr Zotit, kemi , e mos fol kështu se është gjynah nga Zoti …    - Ka halle Shqipëria pa ka halle dhe shtëpia ,  e hallet e qeverisë janë më të rënda se ato të Perëdisë !     - E di nënë ,  po ka edhe te tjerë si ne, e nuk jemi vetëm .    - Zoti mos më dhëntë shoqe në këto halle !..Vetëm një amanet kam .    - Akoma nuk të ka ardhur koha e amaneteve !    - Varrin mos ma lini këtu , ma çoni në Radanjë ! Atje ku janë njerëzit e mi !        Nata e pagjumë ishte e gjatë e mëngjesi i ndarjes i zymtë . Ashtu si takimi edhe ndarja ishte fjalë pakë ,  shtërngimi i duarve dhë përqafimi ishin më tepër një dridhje se sa një përkëdhelje. Kur Bulja i ktheu krahët nënës , për të çapitur në rrugën e kthimit , mes rruginave pluhurverdha të Myzeqesë , pati ndjesinë se nga  pas krahëvë , si një qilim flutures , i vinte një qefin çuditërisht i madh , me një ngjyrë disis të papërcaktuar , midis grisë së thellë dhe blus , si lëkurë e një të ballsamosuri , një qefin i pluhurosur e syvrasës .  Ky vegim  ju duk si një paradjenjë e ndarjes së përjetshme me nënën . Ngriti duart e sytë drejt qiellit e gati sa nuk thirri :  - O Zot , jo qefin ! Në perëndim të diellit kish arritur në shtëpi . 

 - Nëna ishte mirë e keni të fala , kaq iu tha njerëzve të shtëpisë dhe iku për tu shtrirë në dhomën e gjumit , më tepër e mpirë se sa e lodhur . Përkundër natyrës së sajë atë natë ndjente nevojën për të ndejtur vetem. E, kjo ishte hera e parë në jetën e saj, që kërkonte vetminë .                                      

4       Sulejman Vasha , apo dikush tjetër e kish tradhëtuar  Sami Bardhën ?