Internimet e viteve 1954-1990

LUSHNJE

(Internimet e viteve 1954-1990)

Simon Miraka

Ndoshta për vetë pozitën e saj, larg kufijve tokësorë dhe detarë për t’u kontrolluar më lehtë nga Sigurimi dhe organet e Diktaturës, Lushnja u përcaktua si “epiqendra e kampeve te internimit”. Por nga ana tjetër ekonomikisht, Lushnja ishte ferma më e madhe e kishte nevojë për krahë të lirë pune. Kështu të internuarit e ardhur nga kampe te ndryshme u vendosën si robër lufte të punonin në disa sektorë, si Savër, Plug, Gjazë, Çermë. Me vone një pjesë do të shkonin në Gradisht dhe Grabjan.

Mbas vdekjes së Stalinit trajtimi i të internuarve ndryshoi. Rrethimi me tela u hoq, por jo rrethimi i vërtetë: ai i pa dukshmi. Ky rrethim i ri quhej apeli. Për të gjithë të internuarit, Apeli thirrej dy herë në ditë: nga policia dhe nga brigadjeri.

Në vitin 1955 internimi u formalizua disi. U krijua komisjoni i internim dëbimeve. Ky komisjon mblidhej një here në pesë vjet, duke qenë se dënimet jepeshin nga pesë vjet. Me dëbim duhet kuptuar, shkalla më e ulët e internimit, heqja e apelit, lëvizje e kufizuar në disa qytete te përcaktuara nga M. Brendëshme. Gjatë kësaj perjudhe të internuarit u pajisën me një leje qarkullimi. Kjo leje tregonte se ata mund të lëviznin brenda rrethit, por gjithmonë duke u paraqitur dy herë në apel, në mëngjes dhe në darkë, sipas orarit të vënë nga Dega e Punëve të Brendëshme. Filluan të jetojnë me të ardhurat që merrnin nga puna. Në këtë perjudhë liberale nëse mund ta quajmë, ne na u dha mundësia e shkollimit të kufizuar: arritëm të mbaronim gjimnazin. Në vitin 1964 grave iu hoq apeli, morën statusin e të dëbuarave.

Më kujtohet një rast kur krytari i degës Nuci Tira po i komunikonte zj.Mulletit (gruaja e Qazim Mulletit) se: “u është hequr apeli dhe keni te drejte te shkoni vetem ne Berat, Fier” ajo i përgjigjet: ‘Qyqja, qyqja çfar’ ështe kjo “liro e mos lisho”.

Kjo qetesi per te internuarit nuk zgjati shume. Me fillimin e prishjeve te mardhanjeve me B.S. filluan arrestimet. U arrestuan: Vasil Kokali, Loli Mavro, Stefan Pollo, Shanisha Dosti, Llambi Plasoti, Zydi Kasa, Emror Koleci, Sinan Hajdari.Trajtimi i te internuarve filloj të përkeqesohej. Ata nuk mund të lëviznin më. Lejet e qarkullimit iu morën. Në qytet mund te dilnin vetem ne rast semundjeje. Lejet jepeshin vetem nga operativi i zonës. Në leje shkruhej p.sh.; “Lejohet i internuari Simon Mirakaj te shkoje per vizite te doktori”. Lejohej vetem të përshkoje rrugën që të çon për në ambulancë. Me të mbrritur në qytet ishe i detyruar qe me lejen e marrë te paraqiteshe te oficeri roje i Degës së Brendëshme. Me të mbaruar viziten te mjeku,  do shkoje te merrje lejen ku oficeri roje të shënonte orarin e nisjes.

Kundra disa familjeve u krijuan një mori strukturash të forcës së së keqes nga Ministria e Brendëshme: operativë, agjentë, civilë të maskuar kanë jetuar duke mbushur raporte të zeza kundër këtyre familjeve. Për këtë shkak Lushnja identifikohej me kampet e te internuarve dhe shiheshin me dyshim kudo.

Kampe te internuarish kishte edhe në Fier, si: Shtyllas, Levan; kurse në Vlorë ishin ngritur; kampet e Llakatundit, Kuçit, Zvërnecit. 

Në çdo cep të Shqipërisë kishte të internuar. Lufta e klasave sa vinte e bëhej më e ashpër sidomos ne vitet e  miqësisë ndërkomuniste shqiptaro-kineze. Revolucjoni kulturor që kishte filluar ne Kine perfshiu dhe komunistët shqiptarë. Ata prishën kisha e xhami, madje duke përdorur shkollën që mbante emrin e Rilindasit “Naim Frashëri” dhe fëmijët. Burgjet mbusheshin çdo ditë e me njerez te pafajshem madje edhe me klerikë të shquar.Disa familje nga Savra i nisën për në Gjazë. Here mbas here vinte shefi operativ Apostol Çepeli i cili kishte porositur drejtuesit e sektorit Gjazë se kufiri i te internuarve per te levizur do reduktohej në vetëm 700 hektare toke te fermes, me kërcënimin se po ta kalonim kufirin do na ndëshkonin me: “plumbin ballit”.

Per te kuptuar ju te nderuar zonja e zoterinj izolimin tone te pa shembullt dhe mizorine e ketyre njerzve do te jap disa fakte tronditese unikale në Evropën e asaj kohe.Në vitet 1973-1981 u arrestuan: Ded Gjon Markagjoni, Fatbardh Kupi, Moisi e Lek Mirakaj, Haredin Nasufi, Naim Stravecka, Qemal Dema, Ahmet Kolgjini, Eqerem e Fatmir Mujo, Elez Hoxha, Dom Mikel Koliqi, Njazi Bylykbashi, Shefqet Dobra, Mehdi Çeliku, Mazllëm Kaso, Tefta Tasi etj.Në gusht të vitit 1983 vdes Tasim Spahiu një simbol i qëndresës antikomuniste i diplomuar në akademinë ushtarake në Modena të Italisë. Ishte detyrim njerëzor dhe miqësor për të marrë pjesë në varrimin e tij. Kur ju drejtuam operativit për leje për në varrim ai na u përgjigj: se leje merret vetem kur t’ju vdesi nëna dhe babai. Një tjetër rast tragjiko-komik dhe i pabesueshëm. 

Në vitin ‘75 në Gjazë na vjen një këpucar që dikur kishte qene i internuar, por e kishte permirësuar biografinë. Vajza e nje fshatari bie në dashuri me të. Nje dite ai na e rrëmben. Partia e sektori alarmohet, kështu vendosën te shkojnë në Gradisht ku jetonte çifti i ri. Partia dhe drejtuasit e sektorit e mbushën një kamiaon tip “Zis” të fermes me te rinj revolucjonarë. Këta të rinj revolucionarë mbanin fotografinë e shokut Enver ne duar dhe duke kenduar këngën e famëshme “Enver Hoxha tunjatjeta” i shkojne ne shtepi çiftit të sapomartuar. Këpucarit ia marrin gruan dhe me vone morëm vesh  se e kishin martuar ne Divjakë sipas porosise te Partise.

Me gjithe ate cdo e keqe ka nje te mire sepse ne keto kampe kishte njerez te medhenj, intelektuale te shquar si Dom Mikel Koliqi, komentatori i veprës së Bogdanit Pater Mark Harapi, studiuesi Lazer Radi, Guljem Deda, përkthyesi i Ariostos, Mithat Arianitasi, Nedin Kokona, Frida Sadedini, Ibrahim Sokoli, Dom Nikoll Mazreku, Mark Temali, Petrit e Elena Merliken,Valentin Previzin, Hamit Kazazin te cilet ndikuan shume ne formimin tone.Ne keto kampe kishte edhe mjaft te rinj te talentuar e te shkelqyer ne mesime e sjellje qe fati i denoi. Si Evgjen Merlika, Ahmet Kolgjini, Gjon Markagjoni, Bilbil Cami, Fatbardh Kupi, Ernest Dosti, Kurt Kola, Lek e Sokol Mirakaj, Sazan e Hajredin Nasufi, Naim Staravecka, Ilir Bicaku, Musa Capani, Irena Dukagjini etj.  E paharrueshme eshte dita e lirimit tonë nga “Purgatori komunist”. Ajo ndodhi me 4 korrik te vitit 1989. Kishte rënë muri i Berlinit.  “Perandoria të së keqes” siç e quajti presidenti Regan, ishte në grahmat e fundit. Fjalët e Papa Gjon Palit të dytë: “Shpërtheni dyert, mos keni frikë” ende më kumbojnë të gjalla ndër veshë.

Ndonëse në qershor të vitit 1989: ishte mbledhur Komisioni Qendror i Internimeve në Tiranë, i cili vendosi si procedurë “normale” të na shtojnë dënimin edhe me pese vjetë të tjerë, pra për mua dhe vëllain tim Sokolin ishte pesë vjetëshi i dhjetë. Me këtë dënim do të plotësonim jo 45, por 50 vjet internim. Në 4 korrik te vitit 1989, Komisioni Qendror i Internimeve u mblodh përseri e vendosi te na heqë masën e dënimit të dhënë në qershor të viti 1989. Kështu mbas 44 vjetesh, u lamë të lirë.

Po  përfundoj këto kujtime duke risjellë një thënie të Isa Boletinit për një gazetë në Londër “për ne shqiptarët asht zor me u lavdue” kur e pyetën për të rrëfyer rezistencën e tij kundër serbve e Turqisë. Por gazetari anglez i tha gjeneral Boletinit “në perendim është normale të tregosh rezistencën për vëndin tënd” kjo është edhe nje nga aresyet qe ne kërkuam hapjen e dosjeve.